Zaman İlluziyası

Zaman hər yerdə eynidirmi?

Hazırda dünya saatına görə Amerikada saat neçədir, Yaponiyada saat neçədir tapa bilərsiz. Bəs Andromeda qalaksikasında bir ulduzda saat neçədir? Orada bizim bildiyimiz mənada keçər günlər, saatlar, zaman?

Soyuq bir planetdə təkamülləşmiş bir canlı növünün metabolizması da yavaş olacaq. Uzaq planetlərə də getməyə ehtiyac yoxdur əslində. Okean dərinliklərində əsrlərlə yaşayan qeyri-adi canlılar var. Bu canlılar o qədər ləng hərəkət edirlər ki baxılanda dayandığını güman edərsən. Amma onun üçün zaman bu şəkildə irəliləyir. Bəlkə də onun qol saatı bizimkindən min qat daha yavaş işləyir. Qol saatı xarab olduğu üçün deyil, metabolizması zaman hissini bu şəkildə yaratdığı üçündür.

Bəs vaxtın tez, ya da yavaş keçdiyini nəyə görə deyirik? Baş verən hadisələrə görə. Unudulmamalıdır ki zaman maddədən ayrı düşünülə bilməz. Daha doğrusu, zaman hərəkətlə birlikdədir. Nə qədər çox hərəkət, hadisə, yer dəyişdirmə olsa qəbul edilən zamanda o qədər dəyişmə olar. Bütün günü heç bir şey etmədən durmaqla bütün gün gəzmək arasında əyani bir zaman hissi fərqi var. Halbuki iki gündə də 24 saat keçmişdir. Yəni psixoloji bir təsiri də var zaman hissinin amma mən daha çox fiziki illüziyadan bəhs edəcəyəm.

Bizlər günəş sistemində sabit sürətlə dönürüük dünyalılar olaraq. Bunun birlikdə günəş sistemimiz də kompleks olaraq süd yolu qalaktikasının içində böyük bir sürətlə hərəkət edir. Bu sürətlərdə hərəkət edərkən bizim qəbul etdiyimiz zamanın sürəti yaranır. Əgər günəş sistemimizin sürəti ləngisə, bizim sürətimiz yavaşıyır, hətta dayanarsa, artıq gecə gündüz anlayışından tutmuş, zamanın sahəsilə bağlı hesablar tamamilə alt-üst olacaqdır. Bir təsəvvür edin ki, hər zaman qaranlıq, günəş doğmur, ya da üfüqdə sabit durur. Ən kiçik bir ölkə dəyişikliyində belə jetlag yaşayan bəşəriyyət belə bir təsir altında zaman anlayışını tamamilə itirəcək.

Sizə zamanın azalır deyirlər. Ya da vaxtını boşa xərcləmə, zaman dəyərlidi deyirlər. Həqiqətən,belə olduğunu sorğulamaq lazımdır.Sual verin-Zamanım boşaa gedirmi? Vaxtı kim qoydu ki, pul kimi onu da satmağa çalışırlar? Zaman anlayışını kim yaratdı? Vaxtın tükəndiyini kim deyib? Bəli, zaman da alınıb satıla biləcək haa gəldi gregorian təqviminin kəşfindən sonra. Bu an hiss etdiyiniz, təsvir etdiyiniz zaman sizə verilmiş süni bir zamandır. Hazırda 50 yaş bu sizə yaşlanmısınız düşünməyiniz üçün uydurulmuş bir zamandır. Əgər mən 1 ilin 10 illə üst-üstə düşdüyü yeni bir təqvim etsəm, siz 50 deyil 5 yaşında olacaqsınız. Yəni rəqəmlərin, vaxtı bölmənin bir mənası yoxdu. Zaman tükənən bir şey deyil.

Vaxtı düzgün qavramaq üçün öncə bu zamandan, bölünmüş kommersiya vaxtdan ayrılmağımız lazımdır. Sonra dünəni, bu günü və sabahı eyni anda cəhd edək.

Qədəri dəyişmək

Suyun içində bir balıq olsaydınız və bir isti su axıntısına başınız qarışsaydı və axıntının sizi okeanın dibində sürüdüyünü hiss etsəydiniz, özünüzü axıntıya buraxardız yoxsa axıntının qaynağına doğru tərsinə  üzməyə çalışardız?.

Bu yazımızda qədər üzərinə sorğulamalarımıza və yeni baxış açılarına doğru qucaq ataraq bu sualla başlayırıq. Şübhəsiz bu suala cavabımız ən azından bu yazı boyunca axıntının tərsinə, qaynağa doğru üzmək olacaq. Yolun sonuna deyil, yolun zövqünə çatmağa çalışırıq yalnız …

Şəxsi olaraq ən böyük üstünlüklərimizdən biridir bu əsasən. Həyatı axışına buraxmaləyam yoxsa istədiyim şeyləri yaşamaq, ?… Təbii qədər deyə bir şey varsa ya da istədiyimiz şeyləri həqiqətən BİZ istəyiriksə …. Həqiqətən çox qarşaqarışıqdı hər şey gördüyünüz kimi. Bu sorğulamalar bizi o qorxunc təməl sualı yada salır: “Azad iradə var? …”  bu açar suala girməyib daha fərqli bir dünyagörüşü təqdim edəcəyəm.

Müzakirələrim də  çox gözəl insanlarla xüsusi danışmalar olur və hələ də  davam edir bu gözəl fikir alış-verişi. bir-birindən xəbərsiz fərqli insanla etdiyim danışıqlar nəticəsində vardığım / vardığımız ortaq bir nöqtəsi var bu mövzu üzərinə. Ehtimalla onlar da bir-birindən xəbərsiz eyni mövzuları araşdırğımız insanlar olacaq. İşin maraqlı yanı isə bu eyni mövzunu yəni insan həyatı necə yaşamalı mövzusunu ümumiyyətlə özlərinin açmış olması idi. Yəni hər kəs eyni anda xəbərsizcə tək bir mövzuya yönəldilməsindən olaraq kainatın öz sualını öz-özünə cavablamasına bənzəyir.  Uzatmıyım sual bu idi:

İnsan öz həyatını nizamlamalıdır?, istəklərini reallaşdırmaq üçün həyatı məcbur etməlidir yoxsa özünü yaxşı ya da pis axışa saxlamalıdır?

Qısacası insan öz taleyini özü yazmalı yoxsa özünü qədərin əllərinə buraxmalıdır?

Çox dərin bir sualdır, bəli, çünki həyatı necə yaşamamız lazım olduğuna dair ən əsas sualdı bu. Bir tanışdan belə bir cavab gəldi: “Biz onsuz da ürəyimizin istədiyi şeyləri edirik ,amma bəzi şeyləri ürəyimiz istəsə də edə bilmirik. Xarakterimiz əl vermir. O halda azad iradə yoxdur və sərhədlərimiz onsuz da təyin olunmuşdur … O zaman özümüzü qədərə buraxıb ürəyimiz nə istəsə onu edə bilərik …

Burada incə bir nüans var. Deyək ki bir işə girməyi çox istəyirsiniz. Bunun üçün sertifikatlar alırsınız, bu sahədə özünüzü inkişaf etdirir və çalışırsınız. Qədərçilik anlayışına görə qədərinizdən o işə girmək yoxsa nə etsəniz edin, o işdə dünyanın bir nömrəli adı belə olsanız o işə girə bilməzsiniz. Qədəri tamamilə heçə sayan anlayışda isə o işə girmək tamamilə sizin əlinizdədir. Əgər girə bilmədinizsə kifayət qədər əziyət çəkməmisiniz, kifayət qədər istəməmisiz deməkdir. Bəhs etdiyimiz anlayışda isə o işə girib girməmək sizin bu həyatdan əldə edəcəyiniz təcrübələr istiqamətində bir plan daxilində ola bilər …. Bəli incə nünas da budur, “ola bilər” sözü …. Eynilə atomun kvant  quruluşu kimi …. Həm var, həm yox …. Ola bilər də, olmaya bilər də … Kvant  ehtimallar kainatıdır.  Bəzən istədiyiniz şeylər üçün heç bir səy göstərməyinizə baxmayaraq ayağınıza gəldiyi olur … Bəzən də çox əziyət çəkdiyinizə baxmayaraq o iş reallaşmaya bilər. Bunun səbəbi bu anlayışda ehtimal kainatındakı sizin mövzumuzla əlaqədardır. Özünüzü tamamilə axışa buraxa bilər və acı şirin təcrübələr yaşayaraq öyrənməniz lazım olan şeyləri öyrənib bu dünyadan gedə bilərsiz. Digər tərəfdən istəyə bağlı  olaraq yaşayacağınız təcrübələri seçmə haqqınız var ola bilər. Mən acı yaşamağa istəyirəm. Bunu acı bibər yeyərək də yoxlaya bilərəm,  acı sous yeyərək də. Form fərqli olsa da öz eyni ola bilər.

Kasıb insanlar da zəngin insanlar da böyük ağrılar və böyük xoşbəxtliklər yaşayır … Siz kasıb bir ailədə doğulmuş ola bilərsiniz lakin yoxsulluğun verdiyi maddi ağrıların yerinə sonradan zənginləşərək zənginlik içində yaşayarkən yaşanan maddi çətinlikləri yoxlaya bilərsiz. Mütləq ağrını yaşamağ lazımdır deyə soruşa bilərsniz, bu nöqtədə sonra  sonrakı levele geçdiyinizi düşünürəm şəxsi olaraq.

Bir anektod var, çox xoşlayıram: Bir adam bir müdrikin kürəyinə dayandığı yerdə vurub qaçar. Bunu bir neçə gün üst -üstə edər. müdrikin şagirdi müdrikdən soruşar, niyə ona mane olmursuz, bir şey demirsiz? Müdrik cavab verir: Mənim problemim deyil …

Həyatdakı ağrılar və xoşbəxtliklər da belə olmalıdır … Yaşadığımız təcrübələr çox da bizim problemimiz deyil … Yaxşı əsl mən kimdir?  bu sual həyatın ən böyük sirrlərindən biridir və şəxsi axtarışım da bu istiqamətdədir. Düşünürəm ki,xoşbəxt olmaq, ya həyatın acılarından qorxmaq kimi şeyləri düşünmədən yaşaya bilsək, özü özlüyündə xoşbəxt olmaq deməkdir. Artıq axıntının tərsinə üzmüş və onsuz da dönüb gəzib gedəcəyimiz axıntının qaynağına qısa yoldan çatmış olacağıq.Bir müddət sonra yaxın bir zamanda başınıza çox pis bir şey gələcəyini bilərsiz, bəlkə yoldaşınız ananız atanız bilməməsi lazım olan bir şeyi öyrənəcək və həyatınız kökdən dəyişəcək. Durmadan bunun stressi ilə yaşayırsınız. Yaxşı  bilsə belə bu vecinizə olmayacaq şəkildə baxış bucağınızı dəyişdirə və başınızda qurduğunuz fəlakət ssenariləri reallaşsa belə bunun sizin üçün çox da əhəmiyyətli ola bilməyəcəyini özünüzə inandıra bilsəydiz,  düşəcəyiniz pis vəziyətdə özünüzü bir növ soyuqqanlı (sanki əvvəldən belə olacağını bilirmiş kimi) davransaz həyatı yaşamaq zülmdən çıxıb, xoşbəxtliyə dönər ,

Yuxarıdakı suallara sizin də cavablarınızı gözləyirik … Kim bilir bəlkə yeni cavablar deyil, bizi daha da irəli daşıyacaq yeni suallar kəşf edərsiz. Yalnız cavablarınızı deyil suallarınızı da yazmaqdan çəkinməyin.

“Keçmiş”

Bir otaq var . Kiçik bir uşaq əlində şamla o otağa girir .
Otaqdakı adam şamı nəzərdə tutaraq soruşur ;
De mənə haradan gəlir bu işıq ?
Və uşaq şama üfləyib cavab verir ;
Sən mənə işığın hara getdiyin desən, mən də sənə haradan gəldiyini deyərəm.

Bir zamanlar uşaq idik …

Bir zamanlar maraqlı gözlərlə ətrafına baxan bir körpəydik.

Hətta bir zamanlar yox idik…

Yox olduğunuz zamanları düşünmək necə bir duyğudur? Bunu həqiqətən düşünüb yoxluğunuzu hiss edə bilərsiz? Bədəniniz yox, hərəkətləriniz yox, düşüncələriniz yoxdur. Siz yoxkən ana atanız nələr edirdi? Siz yoxkən qardaşınız kiminlə oynayırdı? Siz yoxkən dünyada nələr olurdu? …

Sizi meydana gətirən o ilk iki hüceyrə haradan gəldilər siz yoxkən? Sperma hüceyrəsi özünü meydana gətirərkən enerjisini hansı qidanı yandıraraq aldı? Yumurta hüceyrəsi hansı yollardan keçdi? … Bir zamanlar siz olan o hüceyrələr. Keçmişdə nə idi? …

Yoxluğu düşünmək zehnin sərhədlərində gəzmək deməkdir. Zehində yaratdığı təsir maraqlıdır ki sonsuzluğu düşünməklə eynidir. Bütün bu ağılı başından alan anlayışlara zamansızlığı da əlavə edə bilərik eyni kateqoriyadan. Çünki yoxluğumuzu düşünəmədiyimiz kimi vaxtsız bir anımızı da düşünə bilmərik.

Bəzən də unuduruq. Bir şeyləri, bəzilərini. Unutduğunu xatırlayınca fərqinə varar insan. Bu an kim bilir nə qədər çox unutduğunuz bir şey var. Fərqində deyilsiniz. Xatırlamanız lazım anlayacaqsınız unuttuğunuzu və belə deyəcəksiniz: “Ağlımdan uçub gedibmiş, işə bax sən.” Haradadır o unutduğunuz məlumatlar bu an? Unutmusunuzsa hələ də varlar? İlk uşaqlıq sevginizlə əl ələ tutuşmanızın xatirəsi bu an zehnindədis həqiqətən var mı? Varsa mən də görə bilərəmmi? Görə bilməyəcəksəmsə yalnız mənə deyəcək qədər sözdən ibarət deyilmi keçmiş? Amma ordadı zehninizdə, sevdiyinizin əlini ilk tutuşunuz zehininizdə, gözlərinizi bağladığınızda görə bilirsiniz bir az qaranlıq da olsa. Mən də görə bilərəm? … Yaxşı ölən insanların xatirələri haradadır bu an? Rəhmətlik babanızın uşaqlığında evdə tək başına, kimsə görmədən etdiyi, kimsəyə də söyləmədiyi bir dəcəllik həqiqətən oldumu? Harada indi o anı? Kimsə bilmirdi, babnız da torpaq oldu …

Hər şeyin enerjinin müxtəlif formaları olduğu artıq danılmaz bir reallıqdır. Biz insanoğlu suyun içərisindəki buz kütləsi kimiyik. Su da buz da eyni maddədəndir, yalnız şəkilləri dəyişikdir. Qatı bir atomdan səyyal (elektrik digər adı) dediyimiz enerji çıxıb evlərimizə elektrik olaraq gəlib evimizi işıqlandırırss (nüvə enerji) o zaman heç bir şey də yox olmur, forma dəyişdirir. Babamızın uşaqlıq sirri bu an havada,  su oldu okeana düşdü.

varlıq yox olmur, forma dəyişdirir, forma dəyişdirdib bu hala gəldik? .. Deyirlər ki heç bir şey yox olmaz, heç bir şey də yoxdan var olmaz. Sonsuz bir dövr və çevrilmənin içində olma fikri həm xaotik həm də çox bədiidir. Bu dövr içərisində keçmiş ya xatırladığımız ya da unutduğumuz bir şey olaraq arxamızda dayanır. Xatırlaya bildiklərimiz zehinimizdə, biz ölüncə “yox” olan, unutduğlarımız isə biz daha həyatdaykən “yox” oaln şeylər (əslində yox olmurlar orası ayrı mövzu). Bu baxımdan keçmişi xatırladığımız +  xatırlamadığımız olaraq analiz edə bilərik. Yaxşı biz yoxkən əgər əslində yox deyil də başqa bir formada isə o zamanki keçmişimiz yəni bizdən əvvəlki keçmişimiz də əslində unudulan bir şey olmur ?

Zamanın özü deyil də daha çox qəbulu üzərinə yazdığım bu yazı sonrası sizləri keçmişinizdən düşünməyə dəvət edirəm. Çünki bu yazı davamı ilə birlikdə keçmiş deyə bir şey olmadığına dair ağılın sərhədlərini məcbur edəcək bir səfərə çıxacağıq. Bu məzmunda bilərək etdiyiniz və bilmədən etdiyiniz şeyləri də düşünün, çünki bir sonrakı yazımız bununla əlaqədar olacaq. Keçmişdə bir şey etdiniz amma niyə etdiyinizi bilmirsiniz …?

Bir sual və bir cavab…

Biri mənə demişdi ki , ” zaman düz bir çevrədir ” . Etdiyimiz və edəcəyimiz hər şeyi təkrar edəcəyik , siz bunu oxuyursuz . Təkrar və təkrar. Sonsuza qədər .

Anlamağa çalışırsan

Yaşamağa çalışırsan.

Mahnılarda axtarırsan.

Əriyirsən axtardıqça.

Mənasızlıqda məna axtarırsan

Oxuyursan, dinləyirsən..yaxşı kimi? Kim sənə suallar verməyə məcbur edir və kim cavab verir ? Fəlsəfə müəllimin? Şəxsi inkişaf müşavirin? Yoga ekspertin? Bloqqerlər? Anan? Atan? Övladın? Düşmənin? Küçədən keçən adam?

Sənə kim cavab verir ki, sən yolda gedirsən? Hər gün yeni bir sən. Hər gün yeni suallar və cavabları

Cavablar hər yerdən gəlir. Çünki sən əslində tək bir şeyi oxuyursan, tək birinə qulaq asırsan. Anlamaqda olduğun tək bir şey var. Bircə suallar verir və yenə o bircə cavab verir.

Bir olan

Özünü bilmə yoludur bu yol. O səbəblə bütün suallar əslində tək bir sualdır: Mən kiməm? Cavablar hər an gəlir. Pəncərədən baxırsan, bir uşağın tullanan addımlarında taparsan cavabı. Dumanı burulan qəhvəyə baxarsan, havada, dumanda taparsan cavabı. Televiziyadakı bir siyasətçi cavab verir bəzən sənə, şou proqramlarındakı bəyənmədiyin insan cavab verər. Cavab hökmən bir alimdən gələcək deyil. Küçədə gedərkən tanıdığım biri gözlərindəki mənalı baxışı ilə cavab verər. Günün xaosu içində yanından keçib getdiyin biri birdən səni sənə başa salar, bir sözlə də olsa. Yağışlı havada kafedə iki qız dostun həyat dolu söhbəti sənə cavab verir bəzən

Düşmənin sənin o yekun suallarına cavab tapmaq üçün ən çox səy göstərənlərdən biridir. Ən zəhlən getdiyin, ən sevmədiyin o adam, qadın sənə cavablar tapmaq üçün çalışır gecə-gündüz. Sən kimsən? Mən kiməm? Daim mübahisə etdiyin atandır, sənin ustadın. Görmürsənki, sənə bir şeylər öyrədir?. Mənasızlıqda belə, boşluqda da özünü tapmağını təmin edir. Tənhalıq da öyrədilir, çünki tənhalıq da; Qazanılmalıdır.

Təbiət durmadan sənə cavablar göstərər. Bir gecəyə baxarsan və gözqamaşdırıcı işığında öz içindəki işığı görürsən. Qaranlıqlar içindən parıldayan o gizli işığı .Havadan asılı bir kürə kimi sənə, sənin də havadan asılı bir kürə üzərində oturan olduğunu xatırladır. Öz işığı olmayan, amma günəşi əks etdirən, mavi gözəlliklərlə əks etdirən bir güzgü. Çünki hamımız eyniyik. O səbəblə cavablar hər yerdən, hər kəsdən və hər şeydən gəlir.

Bəzən bir həyat qadını bir filosofdan daha dolğun cavablar verir o yekun sualına. Sən kimsən? Daxilən kimsən? O, hələ uşaq deyib hörmət eləmədiyin 6 yaşlı bir qız sənə səni izah edir, görmədiklərini göstərər bəzən.Mühakimələrin cavabları bilməyinə mane olar. Neçə illik dostun adi bir bazar günündə sənin şayiələrini danışarkən və sən də birdən qarşısında dayandığın an tərəddüd edər və sənə fərqli bir şey deyər. Anlayarsan, baxışları da dəyişir. Sənə səni izah edir. Sevgilin kədərlənir, sən kədərlənərsən, sənə səni izah edir çünki içindəki kədəri göstərir. Sən busan deyir. Bəzən coşarsan. Sevdiklərindən səni coşdurur, sevirsən, sev və gülümsəyən bir körpə də səni özündən xəbərsiz sevir.